Dokąd pojadą nocne pociągi w Polsce?

Historia nocnych pociągów w Polsce to rozwój od luksusowych wagonów sypialnych w XIX wieku, przez gęstą sieć połączeń w PRL, aż po kryzys całej kolei z przełomu wieków XX i XXI, jej renesans i nadchodzące otwarcie rynku przewozów pasażerskich po 2030 r. Ta ostatnia zmiana na nowo otwiera debatę, którą kilka lat temu próbowała rozbudzić – kontrowersyjna już z samego założenia autorów – propozycja łączenia nocnych pociągów na dedykowanej stacji.
  
Koncepcja Portu Polska jako pierwszy głos w dyskusji 
  
W ramach prac nad wizją połączeń dalekobieżnych w perspektywie roku 2035 prowadzonych przez Port Polska opracowano wstępną koncepcję funkcjonowania całorocznych połączeń nocnych. 
  
Propozycja analityków Biura Wdrażania Strategii i Planowania Podprogramu Kolejowego Port Polska jest wstępem do dyskusji nad docelowym kształtem sieci połączeń nocnych, a nie ostatecznym rozwiązaniem. Poniższa koncepcja nie jest częścią raportu Horyzontalnego Rozkładu Jazdy 2035 i nie prezentuje stanowiska Ministerstwa Infrastruktury. 
  
Niezależne siatki połączeń nocnych i dziennych 
  
Opracowanie dotyczy okresu po roku 2035, a więc już m. in. po podniesieniu prędkości na Centralnej Magistrali Kolejowej i uruchomieniu linii Kolei Dużych Prędkości z Warszawy przez nowe lotnisko i Łódź do Poznania oraz Wrocławia. 
  
Jako punkt wyjścia przyjęto założenie, że oferta nocna powinna funkcjonować niezależnie od pociągów dziennych, a pociągi powinny być zestawiane w zdecydowanej większości z wagonów sypialnych i wagonów z miejscami do leżenia. Celem jest zapewnienie warunków do komfortowej podróży w porze nocnej. 
  
Założenie to poparto analizą rozwiązań w innych krajach europejskich, w których funkcjonuje oferta połączeń nocnych. Przeanalizowano między innymi przykłady z Czech, Włoch i Austrii. W większości przykładów zagranicznych praktyka zestawiania składów pociągów nocnych jest odmienna niż w Polsce, gdzie zdecydowaną większość wagonów w pociągach nocnych stanowią wagony z miejscami do siedzenia.


 
Dojazdy i wyjazdy w dogodnej porze 
  
W przypadku tak zestawionych pociągów akceptowalne są nawet bardzo znaczące wydłużenia czasów jazdy w porównaniu do pociągów dziennych. Dla atrakcyjności nocnego połączenia w poszczególnych relacjach bardziej istotne jest zapewnienie dogodnych godzin rozpoczęcia i zakończenia podróży niż najkrótszego możliwego czasu przejazdu. 
  
Taka praktyka ma miejsce już dzisiaj przy tworzeniu oferty nocnych połączeń w Polsce. Przykładem może być trasowanie nocnej pary “Baltic Express” przez Toruń i Iławę w celu uzyskania atrakcyjniejszych godzin przyjazdu i odjazdu w Trójmieście lub zmiana trasy pociągu nocnego “Uznam” łączącego Warszawę ze Szczecinem z najkrótszej przez Kutno i Konin na trasę przez Łódź i Kalisz. 
  
„Jeśli dzienny jedzie dłużej niż 5 godzin” 
  
Przyjęto, że zasadność uruchamiania pociągów nocnych w relacjach krajowych powinna być uzależniona od czasu przejazdu pociągu dziennego (bezpośredniego lub z przesiadką). Za dolny limit uzasadniający planowanie połączenia nocnego przyjęto czas podróży w porze dziennej wynoszący 5 godzin (co przekłada się na możliwość rozpoczęcia podróży po typowym dniu roboczym kończącym się o godz. 17 i zameldowania w miejscu docelowym późnym wieczorem). Dla relacji, w przypadku których funkcjonowanie połączenia nocnego uznano za zasadne, za optymalne uznano uzyskanie czasu przejazdu wynoszącego przynajmniej 7-8 godzin, co pozwala na spędzenie całej nocy w pociągu. 
  
Jako jedną z istotnych funkcji połączeń nocnych zidentyfikowano dojazdy do/z lotnisk, gdzie potrzeba przewozowa występuje często w nietypowych porach (wcześnie rano bądź późno wieczorem) i wiąże się z relatywnie długimi podróżami. Stąd też pojawia się obsługa stacji lotniskowych dla części z proponowanych relacji. 
  
Za granicę zamiast samolotem 
  
Rozwój kolei dużych prędkości będzie miał różny wpływ na połączenia krajowe i międzynarodowe. W kraju skrócenie czasu przejazdu zmniejszy potrzebę podróżowania nocą. W ruchu międzynarodowym pozwoli natomiast uruchamiać połączenia na większe odległości, zachowując atrakcyjny czas podróży. 
  
W długich relacjach międzynarodowym nocne połączenia mogą być jedyną szansą na stworzenie przez kolej atrakcyjnej alternatywy wobec połączeń lotniczych. Propozycję zilustrowano na schemacie. Oprócz trasy danego połączenia przedstawiono także godziny odjazdu i przyjazdu pociągów do najważniejszych miast, co, jak wskazano powyżej, jest jednym z kluczowych kryteriów oceny atrakcyjności nocnego połączenia. 


Kliknij obrazek lub ten link, aby pobrać pełną wersję grafiki!  
(Graf.: schemat Port Polska) 
  
Większość pociągów z tak zaplanowanej sieci połączeń nocnych prawdopodobnie powinna znaleźć się w segmencie PSC. Oznacza to, że do ich uruchomienia, zgodnie z zasadami wprowadzonymi przez IV pakiet kolejowy, konieczne jest przeprowadzenie procedury przetargowej prowadzącej do zawarcia wieloletniej umowy z wybranym operatorem. Wynika to w dużej mierze z kosztów pozyskania nowych wagonów z miejscami sypialnymi i do leżenia, którego zakup może nie być możliwy do sfinansowania w formule komercyjnej. Szczegóły pozyskania taboru powinny zostać określone w umowie PSC. 
  
Z uwagi na małą dostępność taboru potrzebnego do zestawiania pociągów nocnych na rynku konieczne jest uwzględnienie dłuższego niż w przypadku innych połączeń okresu mobilizacji między podpisaniem umowy a rozpoczęciem przewozów.