Koleją przez Turkmenistan. Marmurowe dworce i wagony z ZSRR

Turkmenistan pozostaje jednym z najbardziej zamkniętych państw świata, rzadko odwiedzanym przez zagranicznych turystów i silnie kontrolowanym przez państwo. Dotyczy to także kolei. Podróżni muszą liczyć się z częstymi kontrolami dokumentów, ograniczonym dostępem do informacji i niewielką liczbą połączeń. Mimo to kolej nadal pełni kluczową rolę w kraju ogromnych odległości i pustynnych przestrzeni, pozostając jednym z najważniejszych środków transportu między największymi miastami. Najlepiej widać to na jednej z najważniejszych tras pasażerskich: nocnym połączeniu między Aszchabadem a Turkmenbaszy.

Marmurowy dworzec

Już sam dworzec kolejowy w Aszchabadzie stanowi zapowiedź specyfiki kraju. Monumentalny budynek wykończony marmurem i szkłem doskonale wpisuje się w krajobraz stolicy, która słynie z reprezentacyjnej architektury i śnieżnobiałych elewacji. Władze Turkmenistanu od lat wykorzystują marmur jako symbol prestiżu, nowoczesności i bogactwa państwa, dlatego również główny dworzec bardziej przypomina pałac lub siedzibę ważnej instytucji niż typową stację kolejową.


Co ciekawe, wewnątrz budynku nie widać tłumów oczekujących na pociągi. Pasażerowie zwykle gromadzą się dopiero na zewnątrz, w pobliżu wejść i peronów, skąd kierowani są do pociągów po przejściu kontroli. Sama obecność służb mundurowych jest zauważalna niemal na każdym etapie podróży. W Turkmenistanie przejazd koleją nadal wiąże się z wielokrotną weryfikacją dokumentów – bilety i paszporty sprawdzane są zarówno przed wejściem na do pociągu, jak i później w trakcie samej podróży.


Tanie przejazdy

Siatka połączeń pasażerskich w Turkmenistanie jest stosunkowo ograniczona, ale obejmuje najważniejsze miasta kraju. Oprócz trasy do Turkmenbaszy kursują także pociągi do Turkmenabat, Mary czy położonego przy granicy z Uzbekistanem Daszoguz. Rozkłady jazdy mają charakter tradycyjny – dominują połączenia nocne, często uruchamiane raz dziennie. Pociągi potrafią odjeżdżać o nietypowych porach, a informacje dla pasażerów nie zawsze są łatwo dostępne w sieci. Bilety przeważnie kupuje się w kasach dworcowych (bilety można dziś kupić również elektronicznie, choć wymaga to znajomości języka rosyjskiego lub turkmeńskiego, a dla cudzoziemców sam proces zakupu bywa bardziej skomplikowany niż w Europie.

Jednocześnie ceny przejazdów pozostają bardzo niskie – nawet jak na warunki Azji Centralnej. Za miejsce w wagonie „platskart” na trasie Aszchabad – Turkmenbaszy płaci się równowartość kilkunastu złotych, natomiast miejsce w odnowionych przedziałach „kupe” kosztuje zwykle od 20 do 30 złotych. Najdroższe wagony dwuosobowe typu VIP są nadal wyraźnie tańsze niż analogiczne standardy na Starym Kontynencie.


Realia transportowe są takie, że nocny przejazd koleją bywa jedyną alternatywą dla samolotu na trasach krajowych (Turkmeni mają dotowane bilety; koszt zakupu jednego biletu dla obywateli to około 8 dolarów, kiedy cudzoziemiec płaci niemal 100 dolarów) i jednocześnie pozwala zaoszczędzić na noclegu. Problemem pozostaje jednak dostępność biletów, gdyż liczba połączeń jest ograniczona, a popularne składy nocne często wyprzedają się z dużym wyprzedzeniem.

Postsowieckie realia

Sam pociąg sprawia wrażenie znajomego dla każdego, kto pamięta kolej postsowiecką lub podróżował nocnymi pociągami po Kazachstanie czy Uzbekistanie. Wagony typu „kupe” i „platskart”, ciężkie drzwi przedziałów, metalowe uchwyty, dywany na korytarzach i obowiązkowy samowar z wrzątkiem tworzą atmosferę niemal niezmienioną od dekad. Turkmenistan odziedziczył po Związku Radzieckim zarówno szeroki rozstaw torów 1520 mm, jak i kulturę podróżowania koleją, która w Azji Centralnej przetrwała znacznie dłużej niż w Europie Wschodniej.


Najbardziej charakterystyczne są czteroosobowe kabiny typu „kupe”. W niewielkim przedziale znajdują się dwa dolne i dwa górne łóżka ustawione naprzeciw siebie, a pośrodku stoi niewielki stolik pod oknem. Wnętrza wyglądają tak, jakby od czasów radzieckich zmieniły się jedynie tkaniny i materace. Ciężkie, brązowe półki, metalowe poręcze przy górnych kojach oraz proste wykończenie ścian przypominają rozwiązania znane z wagonów produkowanych jeszcze w czasach ZSRR. Komfort jest podstawowy, ale podczas kilkunastogodzinnej podróży przez pustynię nie brakuje niczego, co niezbędne do spędzenia nocy.


Równie charakterystycznie prezentuje się korytarz wagonu. Wąskie przejście wyłożone jest czerwonym dywanem, a okna zasłaniają ciężkie, wzorzyste kotary. Przy ścianach zamontowano poręcze ułatwiające przemieszczanie się podczas jazdy. Całość tworzy atmosferę bardziej przypominającą kolej sprzed kilku dekad niż współczesne europejskie pociągi. Nawet oświetlenie i wyposażenie wagonu sprawiają wrażenie niemal niezmienionych od lat, dzięki czemu podróż staje się swoistą wyprawą w czasie.


Nocna podróż przez pustynię

Po opuszczeniu Aszchabadu pociąg szybko zanurza się w pustynnym krajobrazie Karakum. Nocą za oknem niemal nic nie widać. Widoczne są jedynie pojedyncze światła wiosek i sporadyczne stacje położone pośrodku pustki. To właśnie ogrom przestrzeni najbardziej definiuje tę podróż. Kilkanaście godzin jazdy przez pustynię pozwala zrozumieć, dlaczego kolej nadal ma w Turkmenistanie strategiczne znaczenie. W kraju o niskiej gęstości zaludnienia i trudnych warunkach klimatycznych transport szynowy pozostaje najstabilniejszym środkiem komunikacji.

Średnia prędkość handlowa pociągów pasażerskich nie imponuje. Trasa licząca niemal 600 kilometrów zajmuje zwykle 14 godzin, zależnie od składu i liczby postojów. Infrastruktura jest częściowo modernizowana, jednak wiele odcinków nadal funkcjonuje według standardów znanych z końca XX wieku. Mimo to kolej pozostaje konkurencyjna wobec transportu drogowego, szczególnie na długich dystansach.

W wagonach życie toczy się własnym rytmem. Pasażerowie rozkładają jedzenie niemal natychmiast po odjeździe. Dominują lepioszki, gotowane jajka, suszone owoce, herbata i błyskawiczne zupy zalewane wrzątkiem z samowaru. Współpasażerowie często interesują się cudzoziemcami, choć rozmowy o polityce prowadzone są bardzo ostrożnie. Charakterystyczna dla Turkmenistanu atmosfera kontroli obecna jest także tutaj, a państwo pozostaje wyczuwalne nawet w nocnym wagonie sunącym przez pustynię.


Im bliżej Turkmenbaszy, tym bardziej zmienia się krajobraz. Pustynna monotonia ustępuje przemysłowym przedmieściom i infrastrukturze związanej z wydobyciem ropy oraz działalnością portu nad Morzem Kaspijskim. Samo miasto pełni rolę kurortową, ale przede wszystkim istotną funkcję ekonomiczną. Turkmenbaszy to główny turkmeński port morski i ważny punkt na trasach handlowych prowadzących przez Morze Kaspijskie do Azerbejdżanu.

Podróż w czasie

Turkmeńską kolej trudno porównywać z nowoczesnymi systemami transportowymi rozwijanymi dziś w Europie czy Chinach. Nie imponuje prędkością ani technologią, a wiele wagonów i stacji – nie licząc reprezentacyjnego Aszchabadu – wygląda tak, jakby zatrzymały się w latach 80. XX wieku. Mimo to sieć kolejowa nadal odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu państwa. W kraju zdominowanym przez pustynię i ogromne odległości pociągi pozostają jednym z najbardziej niezawodnych środków transportu, szczególnie na trasach między największymi miastami.

Dla mieszkańców kolej jest codziennością, ale dla zagranicznego podróżnika staje się jednym z najbardziej autentycznych doświadczeń w całej Azji Centralnej. Nocny przejazd z Aszchabadu do Turkmenbaszy pozostaje więc nie tylko podróżą przez pustynię Karakum, lecz także podróżą w czasie. Jednocześnie jest on wyjątkowym świadectwem ciągłości postsowieckiego modelu transportu – modelu, który w wielu krajach dawno już zniknął.


W świecie kolei dużych prędkości i cyfrowych systemów obsługi pasażera turkmeński pociąg nadal jedzie swoim własnym tempem: powoli, ciężko i konsekwentnie przecinając pustynię. I właśnie dlatego ta podróż zostaje w pamięci znacznie dłużej niż wiele nowoczesnych tras kolejowych.