Zasada działania ETCS jest prosta: informacje są przekazywane z centrum kontroli ruchu do pociągu, gdzie komputer pokładowy wykorzystuje je do wyliczenia maksymalnej dopuszczalnej prędkości i automatycznie zwalnia, jeżeli pociąg jedzie za szybko. ETCS jest częścią europejskiego systemu zarządzania ruchem kolejowym (ERTMS).

Obecnie w Europie wykorzystuje się ponad 20 różnych systemów sygnalizacji, a ich niezgodność jest poważną barierą techniczną w ruchu międzynarodowym. Na przykład, dodanie dodatkowego krajowego systemu bezpieczeństwa do lokomotywy, która już posiada zezwolenia z różnych państw, oraz ponowne uzyskanie wszystkich autoryzacji bezpieczeństwa, może kosztować ponad 2 miliony euro i zająć ponad dwa lata. ETCS wyeliminuje te koszty.

Jednak wprowadzenie ETCS przyniesie i zgodne ze specyfikacjami europejskimi. Przyjęta dzisiaj decyzja zwiększa wymogi dotyczące testów, a w szczególności wymaga, aby produkty pokładowe były testowane w akredytowanych laboratoriach.

Koncepcja europejskiego systemu bezpiecznej kontroli jazdy pociągu (ETCS) nie jest nowa: istnieje ponad 20 krajowych systemów automatycznej kontroli prędkości pociągów. Te krajowe systemy nie są niestety ze sobą zgodne. Aby pociąg mógł poruszać się w sieciach wyposażonych w różne systemy, konieczna jest albo wymiana silników na granicy (co oznacza znaczną stratę czasu) albo ich wyposażenie w różne systemy pokładowe zgodne z różnymi systemami trakcyjnymi stosowanymi w poszczególnych sieciach (co większa koszty i ryzyko awarii). Tak czy inaczej, stanowi to rysę na jednolitym rynku i narusza zasadę swobodnego przepływu.

Ma to szczególnie szkodliwy wpływ na transport towarowy. Chociaż transport kolejowy powinien być bardziej konkurencyjny na długich dystansach, każde przekroczenie granicy oznacza większe koszty i opóźnienia, co przekłada się na straty rynkowe i nadmierną eksploatację sieci drogowej.

Europejski system zarządzania ruchem kolejowym (ERTMS) może znacznie poprawić konkurencyjność transportu kolejowego. Dotyczy to w szczególności transportu towarowego, jeżeli system jest rozmieszczony w skoordynowany sposób wzdłuż korytarza oraz towarzyszą mu odpowiednie środki, takie jak harmonizacja zasad eksploatacji lub, w razie potrzeby, rozwój infrastruktury. Na przykład ilość towarów przewożonych korytarzem Rotterdam-Genua może się podwoić do 2020 r. Odpowiadałoby to pokonywaniu tej trasy przez dodatkowy pojazd ciężarowy co 37 sekund.

ERTMS to ogromny sukces przemysłowy Europy. Jego wyniki i koszty szybko uzyskały uznanie nawet poza naszym kontynentem. Na całym świecie stał się on obecnie wzorcem odniesienia, stosowanym na wszystkich nowych liniach.

Ponad 4 tysiące kilometrów linii w Europie posiada aktualnie ETCS, a wyposażenie dla kolejnych 4 tysięcy kilometrów zostało już zamówione.  Oznacza to, że długość linii wyposażonych w ETCS wzrośnie ponad dwukrotnie w ciągu najbliższych dwóch lub trzech lat. Oczekuje się, że tempo rozwoju systemu zwiększy się jeszcze w kolejnych latach.