Świat realny zniechęca do jego obserwacji. Z tego powodu rośnie pokusa, aby po prostu przenieść się myślami do innego świata – odpowiadającego wizji o zharmonizowanym rozwoju, który zapewnia wzrost komfortu życia i jednocześnie wizji nadającej człowiekowi zdolność do wywołania zwrotu w biegu zmian w środowisku naturalnym, w tym zmian klimatycznych.

W Niemczech powstała korporacja „Eco Rail Innovation”. Celem jej działania jest „poszukiwanie potencjalnych rozwiązań technicznych i biznesowych, które zwiększą szanse wdrożenia innowacyjnych zachowań na rynku transportowym”. Planuje się, że do 2050 r. zostaną przygotowane i wdrożone projekty z dwunastu obszarów badawczych w transporcie kolejowym, dzięki którym zrealizowana zostanie wspaniała wizja „zero emisji”.

Europa od lat 80. żyje na kredyt. Wśród polityków pogłębia się przekonanie, że konieczne jest zwiększenie siły sprawczej państwa. Do realizacji tego celu są potrzebne środki finansowe w ilości przekraczającej wielkość akumulacji kapitału w gospodarce. Wydatki przekraczają więc przychody budżetowe, rządy zdecydowały się żyć „na kredyt”. Sięganie po środki z rynku kapitałowego pozyskiwane poprzez emisję obligacji państwowych nie było oznaką słabości państw. Zadłużanie się traktowane było jako emanacja siły.

Na początku 2011 r. okazało się, że siła niektórych krajów, m.in. Grecji, Irlandii, Hiszpanii, Portugalii oraz Włoch, jest iluzoryczna. W listopadzie 2011 r. świadomość, że „król jest nagi” dotknęła potęgi gospodarcze: Niemcy i Francję. Rynki finansowe nie chcą wierzyć w zdolność do spłacania starych długów, skoro powstają nowe. Reakcja rządów oraz władz Komisji Europejskiej może być jedna – deficyt budżetowy jako zjawisko strukturalne musi zostać wyeliminowany, a jeśli Europa chce odgrywać liczącą się rolę na świecie, to musi być zdolna do kreowania nadwyżek budżetowych i zacząć redukować istniejące zadłużenie.

W ramach takiego scenariusza na kolejne 10-20 lat (żadnych cudownych redukcji długów w dwa-trzy lata oczekiwać nie należy) trzeba bardzo surowo ocenić kondycję poszczególnych branż gospodarki, a w transporcie każdej z jej gałęzi. Transport kolejowy ma swoje zalety. W niektórych, choć nielicznych, segmentach rynków pasażerskiego i towarowego przewoźnicy kolejowi są w stanie sprzedawać usługi z zyskiem mimo ponoszenia kosztów użytkowania infrastruktury. W niektórych segmentach warto, aby ze środków publicznych dofinansowane były usługi przewozowe – dotyczy to przede wszystkim przewozów pasażerskich w obrębie aglomeracji. Trzeba jednak jasno powiedzieć, że koncepcja preferowania kolei nie może być prowadzona „za wszelką cenę”. Na taki program nie ma i nie będzie środków finansowych.

Wiele osób nie chce zrozumieć, że pole manewru jest ograniczone. W listopadzie 2011 r., gdy kryzys finansowy w Europie ogarniał kolejne kraje, Europejska Agencja Środowiska opublikowała komunikat zatytułowany „Europejski sektor transportu musi się postarać, aby osiągnąć zakładane cele". Ja nie potrafię odczytać, kto faktycznie ma się postarać. Z Brukseli płyną sygnały, które prowadzą wprost do konfuzji. Komisja UE chce z pełną konsekwencją kontrolować, czy kraje członkowskie nie wydają więcej środków, niż mają w dyspozycji, czyli czy eliminowane jest zjawisko deficytu budżetowego. Jednocześnie agendy europejskie namawiają, aby „się postarać”. Nie neguję, że w transporcie można podnosić efektywność świadczenia usług przewozowych. To jest proces, który nigdy nie będzie mieć końca. Zmiany przełomowe, a taki charakter miałby program zmiany trakcji lub przestawienia się na nowe źródła energii, mogą być wprowadzane jedynie w ramach programów służących przeprowadzeniu zmian strukturalnych. Trzeba zrozumieć, że w najbliższych latach na takie programy w krajach europejskich, w tym w Polsce, pieniędzy z funduszy publicznych nie będzie. Taka jest gorzka prawda.

W tych warunkach trzeba się skoncentrować na działaniach prowadzących do wykorzystywania poszczególnych gałęzi transportu w segmentach, w których wykazują one efektywność mikroekonomiczną. Czyli przewoźnicy kolejowi muszą kontynuować proces redukowania swojej oferty. O rozszerzaniu tej oferty nie ma i nie może być mowy. Przecież źródłem poprawy sytuacji ekonomicznej PKP Cargo SA jest właśnie skupienie się na biznesach dochodowych. A pośrednią konsekwencją jest wycofanie się tego przewoźnika z przewozów przesyłek wagonowych, czyli właśnie z tego segmentu, w którym kolej mogłaby odbierać ładunki przewoźnikom samochodowym. W Brukseli podjęto decyzję, że proces ograniczania oferty kolei zostanie odwrócony, gdyż program Marco Polo zostanie rozszerzony o dofinansowanie przewozów przesyłek wagonowych. Jeśli efekty miałyby być znaczne, to na ten cel Komisja UE musiałaby przeznaczyć miliardy, a nie miliony euro. A takich miliardów nie ma i nie będzie.

Wyzwaniem dla środowiska kolejarzy jest zaprzestanie kreowania wizji, że kolej będzie zwiększać swe znaczenie w europejskim systemie transportowym. Nie chodzi o „czarny” scenariusz, ale o racjonalny scenariusz zmian w europejskiej gospodarce. Na Starym Kontynencie musi zostać znacznie zwiększona zdolność do prowadzenia działalności w sferze przemysłu, głównie przetwórczego, a tylko trochę surowcowego. To jest warunek zmniejszenia bezrobocia, a tym samym ograniczenia zjawiska wykluczenia społecznego. Ten przemysł będzie głównie obsługiwać transport samochodowy eksploatujący w przyszłości tabor z silnikami spalinowymi zasilanymi gazem. Zamiana oleju napędowego gazem przyczyni się do zmniejszenia emisji CO2, co jest podobno takie ważne dla klimatu na Ziemi. Ja nie neguję tezy, że wzrost emisji CO2 jest szkodliwy, bo tego nie wiem. Obserwuję jedynie, że animatorzy dyskusji o zmianach klimatycznych uporczywie unikają pewnych zagadnień. Dlaczego np. trwa cisza na temat wpływu zwiększonej aktywności wulkanów na świecie, w tym w Europie, na wzrost udziału CO2 w atmosferze ziemskiej (a dane o wzroście tego udziału wydają się wiarygodne)?

Wydawało się, że 2011 r. będzie okresem zmuszającym do nieprzeciętnego wysiłku. Niestety 2012 r. przyniesie kolejne wyzwania. Obyśmy zdołali im sprostać, w świecie zdarzeń realnych, a nie w wyimaginowanym świecie wielkich wizji.